دبیر جشنواره مقاومت: اگر در روایت رویدادها دیر عمل کنیم، جنگ روایتها را باختهایم
محمد کاظمتبار؛
ناصر ارباب: بیستمین دوره جشنواره بینالمللی تئاتر مقاومت در شرایطی برگزار میشود که پرسشهایی درباره نسبت تئاتر با روایت معاصر، نقش استانها، استمرار تولید آثار موضوعی و ارتباط نسل جدید هنرمندان با این جشنواره مطرح است. محمد کاظمتبار، دبیر این دوره، در گفتوگویی تفصیلی به تشریح سیاستها و برنامههای جشنواره پرداخته و از ضرورت نگاه فرآیندی به تئاتر مقاومت سخن گفته است.
در بیستمین دوره جشنواره تئاتر مقاومت، تمرکز اصلی شما بر گفتمان مقاومت نسبت به دورههای قبل چه تغییری کرده است؟
گفتمان مقاومت ابتدا از خود ما شروع میشود و بعد باید در میان مردم نهادینه شود. اتفاقی که امسال رقم زدیم، برگزاری کارگاههای تئاتر خیابانی و نمایشنامهنویسی است. ما از دو منظر به کارگاهها نگاه میکنیم؛ یکی آموزش و دیگری شکلگیری گفتمان. هنرجویان و علاقهمندان در این فرآیند بخشی از گفتمان میشوند. ما آموزش میدهیم، حراست میکنیم و بهویژه در کارگاه تولید تئاتر خیابانی نگاهمان این است که این افراد معرفی شوند؛ چه برای خود جشنواره، چه برای جشنوارههای دیگر و چه برای ورود به بدنه تازه تولید تئاتر کشور.
در بخش تئاتر صحنهای استانها، پارسال فقط در این بخش ۲۷ هزار مخاطب داشتیم. زمانی که تئاتر بهمثابه «تئاتر برای همه» معنا پیدا میکند، آن گفتمان در راستای اهداف جشنواره محقق میشود. پارسال در ۱۵ استان کشور اجرا داشتیم. بخش «امتداد مقاومت» نیز در راستای تکریم برگزیدگان دوره گذشته است که امسال در بخش خیابانی اتفاق افتاد.
ما هنوز در آغاز جشنواره هستیم، اما با «امتداد مقاومت» استانها را پوشش دادهایم و با «طلوع مقاومت» که تولید است و «روایت حماسه» که پروژه بازبینی آثار خیابانی است، میتوانیم استانهای مختلف، مردم، علاقهمندان و هنرمندان را درگیر کنیم. در گذشته مجموعاً ۲۳ استان میزبان جشنواره بودند؛ ۱۸ استان در بخش خیابانی و ۱۵ استان در بخش صحنهای سهم اجرا داشتند. سهم امسال ما این است که بتوانیم در مجموع جشنواره انشاءالله همه استانها را پوشش دهیم.
با توجه به پوشش ۲۳ استان در دوره قبل، یکی از نقدها این بود که در بخش مسابقه صحنهای، گروهها به دلیل اجرای آثار در استانهای خودشان، نتوانستند کار یکدیگر را ببینند. درباره این تمرکززدایی چه راهکاری اندیشهاید؟
تمرکززدایی به این معنا نبود که این دغدغه را نادیده بگیریم. در طرح امسال تلاش داشتیم این بخش را طوری پیش ببریم که هم اجراها انجام شود و هم این خواسته محقق شود، اما به دلیل برخی اتفاقات و بهویژه شرایط جنگ، برنامهها تغییر کرد و این تجربه بهطور کامل محقق نشد.
با این حال، برای رفع این مسئله، پخش زنده اجراهای صحنهای را لااقل در اجرای داوری خواهیم داشت. یک پکیج از اجراها بهصورت زنده در سایت جشنواره پخش میشود تا همه بتوانند آثار را ببینند و ناآگاهی نسبت به کار دیگر گروهها برطرف شود. مسئله ارتباط هنرمندان با یکدیگر بیشتر به مدل جشنواره برمیگردد و این موضوع در ذهن ما هست و انشاءالله در دورههای بعدی به آن پرداخته خواهد شد.
از دوره نوزدهم جشنواره، تمرکززدایی بهطور جدیتر مطرح شد و امسال در جشنواره فجر هم شاهد آن هستیم. بهطور کلی تمرکززدایی را برای تئاتر مفید میدانید؟
ابتدا باید مشخص کنیم تمرکززدایی یعنی چه. تمرکززدایی یعنی برداشتن نگاهی که صرفاً معطوف به پایتخت است. این به معنای حذف تهران نیست. ما پارسال در تهران هم میزبان بودیم، اما همزمان در راستای توزیع عادلانه بستههای فرهنگی در استانها قدم برداشتیم. این اتفاق ضروری است تا تئاتر استانها عقب نماند و هنرمندان شهرستانها نادیده گرفته نشوند.
نکته مهمتر این است که هنرمند بتواند خود را در قیاس با دیگران رشد دهد. اگر صرفاً یک اجرا اتفاق بیفتد، تمرکززدایی محقق نمیشود. مسئله این است که در هر استان چه چیزی را هدف قرار میدهیم و چه نگاهی داریم. پارسال در ۲۳ استان میزبانی داشتیم و امسال باید ضریب تأثیرگذاری افزایش پیدا کند. البته این بهتنهایی کافی نیست؛ جذب مخاطب، ایجاد گفتمان و استمرار نیازمند برنامهریزی جدی است.
یکی از محورهای فراخوان امسال توجه به نقش زنان در مقاومت است. جشنواره چه رویکردی برای حضور زنان دارد؟
در فراخوان به نقش مادران، زنان و همسران شهدا و رزمندگان پرداختهایم. همچنین نگاه ما به مقاومت تاریخی ایران هم وجود دارد. اما ما به دنبال سفارشسازی نیستیم. برنامه ویژه دستوری برای حضور خانمها نداریم.
در دوره گذشته، کارگردانان و بازیگران زن متعددی در بخشهای مختلف حضور داشتند. این بستر وجود دارد و توانمندسازیای که در میان بانوان شکل گرفته، این امید را میدهد که امسال هم شاهد حضور مؤثر آنها باشیم.
به نظر میرسد بین دانشجویان تئاتر و جشنواره مقاومت خلأیی وجود دارد. برای این فاصله برنامهای دارید؟
ارتباط جشنواره با دانشگاه فراتر از ایجاد یک بخش دانشجویی است. صرفاً اضافه کردن یک بخش، درمان درد نیست. ما بخش سمینار پژوهشی داریم که مختص دانشجویان و دانشگاهیان است، اما این هم کافی نیست و تازه شرط اول راه است.
ما باید ارتباط نزدیکتری با دانشگاه و دانشجو ایجاد کنیم. صرف اینکه بخشی را به دانشجویان اختصاص دهیم، کافی نیست. مسئله اصلی این است که در ادامه بتوانیم خلأهای ارتباطی با جوانان و دانشجویان را برطرف کنیم و این موضوع در دستور کار ما قرار دارد.
در نسلهای قبل هنرمندانی بودند که بهطور مستمر در حوزه مقاومت فعالیت میکردند. چرا امروز کمتر چنین چهرههایی میبینیم؟
شاید حتی در آن زمان هم هنرمندانی که صرفاً مقاومتی باشند، به آن معنا نداشتیم. بخشی از این مسئله به جشنواره و بخشی به استمرار فعالیتهای تئاتر موضوعی برمیگردد. این استمرار در مقاطعی از بین رفته است.
اگر رویداد و تولید استمرار داشته باشد، کمکم به دغدغه تبدیل میشود؛ هم برای مخاطب و هم برای هنرمند. تمایلی که ۱۵ یا ۲۰ سال پیش وجود داشت، میتواند دوباره شکل بگیرد. بخشی از این موضوع به عملکرد ما، بخشی به ارتباطگیری و بخشی هم به پوشش رسانهای مربوط میشود.
بخش «افق مقاومت» با هدف آموزشی طراحی شده است. مهمترین نیازهای آموزشی تئاتر مقاومت در این دوره چیست؟
نگاه ما توانمندسازی است. بهویژه در تئاتر خیابانی و نمایشنامهنویسی نیاز به تزریق خون تازه داریم. همه کارگاهها در استانها برگزار میشود و در تهران کارگاهی نخواهیم داشت.
در انتخاب مدرسین به سراغ افرادی رفتیم که سالها تجربه تولید گروهی دارند. در بخش نمایشنامهنویسی نیز اساتیدی حضور دارند که در سطوح بالای نمایشنامهنویسی ایران فعال بودهاند. این بخش پس از پایان تولید تئاتر خیابانی برگزار میشود.
هدف بخش «امتداد مقاومت» چیست و چه تأثیری بر تئاتر خیابانی دارد؟
هدف اصلی نگهداری و تکریم گروههای برگزیده است. وقتی اثری تولید میشود، نباید رها شود. آثار باید اولین اجرای خود را در جشنواره ما داشته باشند. امتداد مقاومت محدود به یک زمان نیست و میتواند در استانهای مختلف ادامه پیدا کند. آثاری داشتیم که بعد از جشنواره در استانهای دیگر و حتی تهران اجرا شدند.
درباره پرداخت سریع به جنگ ۱۲ روزه، برخی معتقدند باید فاصله تاریخی ایجاد شود نظر شما چیست؟
اولین نکته، عمل بهموقع است. اگر در روایت رویدادهای تازه دیر عمل کنیم، جنگ روایتها را باختهایم. جنگ روایت یعنی عمل در زمان مناسب. به همین دلیل بخش مستقلی در نمایشنامهنویسی با عنوان «۱۲» داریم و همچنین بخش «سردار آسمانی» که به شهدای جنگ ۱۲ روزه نیز میپردازد.
برای ایجاد انگیزه، جایزه «بشارت فتح» را برای بهترین آثار با موضوع جنگ ۱۲ روزه در نظر گرفتهایم تا هنرمندان با انگیزه بیشتری تولید اثر کنند.
و در پایان اگر نکتهای هست که مایلید اضافه کنید، بفرمایید.
بازه زمانی جشنواره گسترده است؛ تا ۱۵ بهمن برای بخش صحنهای، تا ۲۲ بهمن برای بخش خیابانی و تا ۳۱ فروردین برای نمایشنامهنویسی فرصت وجود دارد. دوست داریم میزبان هنرمندان باشیم و آثارشان را در جشنواره ببینیم.
