«خواب» و بحرانِ تحقق ایده

تلاش فیلمساز بر این است که با واقعیت و رؤیا بازی کند و میان زندگی شکست‌خورده‌ی مجتبی در ساحت واقعیت و امکان تجربه‌ی یک عشق شورانگیز در ساحت خواب، پلی برقرار کند؛ اما واقعیت این است که خروجی کار چنان خام‌دستانه است که «خواب» نه‌تنها طرفی نمی‌بندد، بلکه به یکی از ضعیف‌ترین آثار جشنواره چهل و چهارم فجر تبدیل می‌شود.علت چیست؟ اولین مشکل، وضعیت بسیار آشنا و کلیشه‌ای کاراکتر مجتبی است. همسر مجتبی، زنی سخت‌گیر، کنترل‌گر و با رفتارهای خشک مادرانه است که عطاران از او حسابی حساب می‌برد و از طرفی علی‌رغم علاقه‌ی مجتبی به فرزندآوری، هیچ میلی به آن ندارد.

صرف این توصیف مشخص می‌کند که چقدر این رابطه‌ی مضمحل، کلیشه‌ای است و طبیعتاً هیچ فرقی نمی‌کند که کاراکتر هدی زین‌العابدین، چگونه شخصیت‌پردازی شود؛ چراکه هر زنی، با هر شخصیتی، کافی‌ست اندک علاقه‌ای به مجتبی نشان دهد تا دل او را ببرد و هر بار پس از بیدارشدن، مجتبی را غسل‌لازم کند! جالب است که «خواب» هم همین تصمیم را می‌گیرد و هیچ پرداختی را متوجه کاراکتر زین‌العابدین نمی‌کند و این رابطه، کاملاً فرمایشی و پیش‌فرض‌گونه است. از همه بدتر، نسبت مجتبی با همکاران خود در محل کار است که کلیشه‌‌ای‌ترین رابطه‌ی اثر است.مشکل بعدی، نگاه بسیار تقلیل‌گرایانه و کوته‌فکرانه‌ی مانی مقدم به مذهبی‌هاست.

نهایت فهمی که کارگردان از مذهب و تعلق انسان به مقوله‌ی مذهب دارد، این است که مجتبی وقت و بی‌وقت، مداحی گوش می‌کند و هنگام مشکل، به روحانی مسجد مراجعه می‌کند! از سطحی‌بودن و عدم برقراری نسبت میان فیلمساز و جامعه‌ی هدف خود که عبور کنیم، می‌توانیم به بی‌نسبت بودن این انتخاب با شاکله‌ی پیرنگ اشاره کنیم. ویژگی مذهبی‌بودن را از مجتبی بگیرید و هر ویژگی و رویکرد بینشی دیگر را جای آن بگذارید. با ترکیب فعلی روابط فیلم، آب از آب تکان نخواهد خورد!مشکل سوم، نکته‌ای است در این جشنواره، به یک اپیدمی تبدیل شده است و آن، ایده‌های ابتدایی جالبی است که در ادامه به ورطه‌ی تکرار می‌افتند و تکراری و ملال‌آور می‌شوند. ایده‌ی ابتدایی «خواب» که در دوگانه‌ی خواب و بیداری و رفت و برگشت عطاران بین آن‌ها خلاصه می‌شود، برای یکی دو بار اول کار می‌کند؛ اما در ادامه آن‌قدر همین ایده مصرف می‌شود که گویا فیلم‌نامه‌ی «خواب» چیزی بیشتر از کپی و پیست چندین‌باره‌ی ایده با اندکی دخل و تصرف نیست. این مشکلات دست‌به‌دست هم می‌دهند و «خواب» را در اکثر زمینه‌های مهم، به شکستی ناامیدکننده تبدیل می‌کنند.