کتاب کودک؛ اولین قربانی بازار نشر در روزگار اوج کاغذ

در یک سال گذشته، بازار نشر ایران با یکی از چالش‌برانگیزترین دوره‌های خود روبه‌رو بوده است؛ مسئله‌ای که ریشه اصلی آن در جهش چشمگیر قیمت کاغذهای وارداتی و نوسانات شدید نرخ ارز نهفته است. با افزایش قیمت جهانی مواد اولیه و محدودیت‌های لجستیکی، هزینه‌ تهیه کاغذ با رشدی فراتر از نرخ تورم عمومی، به شدت بالا رفته است؛ به طوری که بررسی آماری حکایت از رشد 3 برابری قیمت کاغذ در یک سال گذشته دارد.

این افزایش هزینه‌ها، لایه‌ اول زنجیره تولید را تحت فشار قرار داده و باعث شده است که چاپخانه‌ها برای جبران هزینه‌های جاری، قیمت‌های نهایی را به ناشران منتقل کنند.

در میان تمامی گروه‌های نشر، بخش کتاب‌های کودک بیشترین آسیب را از این روند قیمتی دیده‌ است. برخلاف کتاب‌های متنی که با کاغذهای ارزان‌تر قابل چاپ هستند، کتاب کودک به‌شدت به کاغذهای باکیفیت، ضخیم و رنگی وابسته است تا بتواند جذابیت بصری لازم را برای مخاطب خردسال حفظ کند. از آنجا که کتاب کودک معمولاً از نظر گرافیکی پیچیده‌تر و از نظر تعداد رنگ در چاپ هزینه‌برتر است، هرگونه افزایش در قیمت کاغذ، به صورت چندبرابری در هزینه‌ تمام‌شده‌ هر جلد اثر می‌گذارد. این موضوع باعث می‌شود که قیمت نهایی کتاب‌های تصویری و آموزشی، رفته‌رفته از سبد خرید بسیاری از خانواده‌ها خارج شود.

به گزارش تسنیم، مجتبی دانشور، سرپرست مدیریت نظارت بر چاپ و توزیع محصولات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، معتقد است تغییرات بازار در یک سال گذشته، تاثیرات مستقیمی بر میزان تیراژ کتاب‌های کودک و نوجوان و در نهایت سنگین‌تر شدن کفه کتاب‌های ترجمه‌ای خواهد گذاشت: افزایش قیمت کاغذ و دیگر ملزومات چاپ که در سال گذشته رخ داد و تا الآن هم ادامه دارد، تأثیرش را از نیمه دوم سال گذشته بر جریان نشر گذاشت. رشد چشمگیر مواد اولیه نه تنها منجر به افزایش قیمت کتاب شد؛ بلکه بر قیمت‌گذاری کتاب نیز تأثیر گذاشته است. شرایط تورمی ایجاد شده برای کتاب، سبد خرید خانواده را محدود کرده است.

وی با اشاره به اینکه شرایط حاضر دست ناشر را برای سرمایه‌گذاری بسته است، به شرایط فعلی بازار کتاب کودک و نوجوان اشاره و اضافه کرد: در حال حاضر ناشران تلاش دارند با کم کردن میزان تیراژ، سرمایه خود را مدیریت کنند؛ به طوری که میزان تیراژ کتاب برخی از ناشران به زیر هزار نسخه رسیده است؛ این در حالی است که کتاب کودک و نوجوان تا پیش از این از پر تیراژترین آثار بازار بود.

دانشور یکی از دلایل افت تیراژ در بازار کتاب را محدود شدن توزیع کتاب کودک و نوجوان دانست و یادآور شد: یکی از پایگاه‌هایی که ناشران کودک و نوجوان عرضه می‌کنند، مدارس بود که از اسفندماه سال گذشته تعطیل بوده است.

سرپرست مدیریت نظارت بر چاپ و توزیع محصولات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به روند تولید کتاب در انتشارات کانون اشاره کرد و گفت: ما با انجام چند اقدام، تلاش کردیم چرخه تولید و تامین کتاب را در کانون متوقف نکنیم؛ هرچند در تامین مواد اولیه مانند دیگر ناشران با چالش مواجهیم و سرعتمان مانند قبل نیست.

وی افزود: از جمله اقدامات انجام شده در زمینه تامین منابع، خرید کتاب از دیگر ناشران است که با در نظر گرفتن بودجه مناسبی برای این کار، توانستیم تعداد قابل توجهی از منابع را خریداری و کنابخانه‌های کانون را تجهیز کنیم. اقدام دیگر، برگزاری نمایشگاه کتاب کودک بود که در تهران برگزار شد و قرار است در دیگر استان‌ها نیز به‌منظور تقویت جریان توزیع و تامین کتاب کودک برپا شود.

دانشور در ادامه به برنامه کانون برای استفاده از کاغذ ایرانی اشاره و اضافه کرد: 75 درصد از کتاب‌های کانون آموزشی است که متعلق به کانون زبان است. تقریباً 98 درصد از این منابع با استفاده از کاغذ ایرانی تولید و منتشر شده‌اند. در زمینه کتاب کودک نیز با توجه به رنگ کتاب، از کاغذ ایرانی استفاده می‌کنیم. در کتاب‌های تک یا دو رنگ از کاغذ ایرانی استفاده می‌شود اما در کتاب‌هایی که رنگ‌های بیشتری به کار رفته، این امکان وجود ندارد؛ ضمن اینکه استفاده از کاغذ ایرانی در مقایسه با کاغذهای خارجی موجود در بازار صرفه اقتصادی ندارد.

وی مسئله افزایش قیمت کاغذ را یکی از مسائل مهم در تعیین میزان تیراژ و تاثیرگذار بر تقویت جریان ترجمه دانست و افزود: اسن امکان وجود دارد که ناشر برای مدیریت سرمایه به سمت کارهایی رود که هزینه کمتری برای او دارد؛ از این جهت ممکن است کارهای ترجمه بیشتری روانه بازار شود؛ هرچند این مسئله نیازمند بررسی بازار است و به نظر می‌رسد اثرات خود را در نمایشگاه کتاب سال آینده نشان دهد.

به نظر می‌رسد، پیامد نهایی این فشار اقتصادی، فراتر از یک مسئله‌ تجاری، یک چالش فرهنگی و تربیتی است. وقتی قیمت کتاب کودک به دلیل هزینه‌های تولید به شدت افزایش می‌یابد، والدین ناچار به کاهش خرید کتاب و جایگزینی آن با محتوای دیجیتال یا ویدئوهای غیرآموزشی می‌شوند.

این روند می‌تواند منجر به شکاف عمیق میان نسل‌های آینده و فرهنگ مطالعه شود. اگر قیمت‌گذاری کتاب‌های کودک بر اساس هزینه‌های جاری بدون حمایت‌های دولتی یا تسهیلات برای ناشران مدیریت نشود، با خطر کاهش دسترسی کودکان به منابع باکیفیت مواجه خواهیم بود.در یک سال گذشته، بازار نشر ایران با یکی از چالش‌برانگیزترین دوره‌های خود روبه‌رو بوده است؛ مسئله‌ای که ریشه اصلی آن در جهش چشمگیر قیمت کاغذهای وارداتی و نوسانات شدید نرخ ارز نهفته است. با افزایش قیمت جهانی مواد اولیه و محدودیت‌های لجستیکی، هزینه‌ تهیه کاغذ با رشدی فراتر از نرخ تورم عمومی، به شدت بالا رفته است؛ به طوری که بررسی آماری حکایت از رشد 3 برابری قیمت کاغذ در یک سال گذشته دارد.

این افزایش هزینه‌ها، لایه‌ اول زنجیره تولید را تحت فشار قرار داده و باعث شده است که چاپخانه‌ها برای جبران هزینه‌های جاری، قیمت‌های نهایی را به ناشران منتقل کنند.

در میان تمامی گروه‌های نشر، بخش کتاب‌های کودک بیشترین آسیب را از این روند قیمتی دیده‌ است. برخلاف کتاب‌های متنی که با کاغذهای ارزان‌تر قابل چاپ هستند، کتاب کودک به‌شدت به کاغذهای باکیفیت، ضخیم و رنگی وابسته است تا بتواند جذابیت بصری لازم را برای مخاطب خردسال حفظ کند. از آنجا که کتاب کودک معمولاً از نظر گرافیکی پیچیده‌تر و از نظر تعداد رنگ در چاپ هزینه‌برتر است، هرگونه افزایش در قیمت کاغذ، به صورت چندبرابری در هزینه‌ تمام‌شده‌ هر جلد اثر می‌گذارد. این موضوع باعث می‌شود که قیمت نهایی کتاب‌های تصویری و آموزشی، رفته‌رفته از سبد خرید بسیاری از خانواده‌ها خارج شود.

مجتبی دانشور، سرپرست مدیریت نظارت بر چاپ و توزیع محصولات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، معتقد است تغییرات بازار در یک سال گذشته، تاثیرات مستقیمی بر میزان تیراژ کتاب‌های کودک و نوجوان و در نهایت سنگین‌تر شدن کفه کتاب‌های ترجمه‌ای خواهد گذاشت: افزایش قیمت کاغذ و دیگر ملزومات چاپ که در سال گذشته رخ داد و تا الآن هم ادامه دارد، تأثیرش را از نیمه دوم سال گذشته بر جریان نشر گذاشت. رشد چشمگیر مواد اولیه نه تنها منجر به افزایش قیمت کتاب شد؛ بلکه بر قیمت‌گذاری کتاب نیز تأثیر گذاشته است. شرایط تورمی ایجاد شده برای کتاب، سبد خرید خانواده را محدود کرده است.

وی با اشاره به اینکه شرایط حاضر دست ناشر را برای سرمایه‌گذاری بسته است، به شرایط فعلی بازار کتاب کودک و نوجوان اشاره و اضافه کرد: در حال حاضر ناشران تلاش دارند با کم کردن میزان تیراژ، سرمایه خود را مدیریت کنند؛ به طوری که میزان تیراژ کتاب برخی از ناشران به زیر هزار نسخه رسیده است؛ این در حالی است که کتاب کودک و نوجوان تا پیش از این از پر تیراژترین آثار بازار بود.

دانشور یکی از دلایل افت تیراژ در بازار کتاب را محدود شدن توزیع کتاب کودک و نوجوان دانست و یادآور شد: یکی از پایگاه‌هایی که ناشران کودک و نوجوان عرضه می‌کنند، مدارس بود که از اسفندماه سال گذشته تعطیل بوده است.

سرپرست مدیریت نظارت بر چاپ و توزیع محصولات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به روند تولید کتاب در انتشارات کانون اشاره کرد و گفت: ما با انجام چند اقدام، تلاش کردیم چرخه تولید و تامین کتاب را در کانون متوقف نکنیم؛ هرچند در تامین مواد اولیه مانند دیگر ناشران با چالش مواجهیم و سرعتمان مانند قبل نیست.

وی افزود: از جمله اقدامات انجام شده در زمینه تامین منابع، خرید کتاب از دیگر ناشران است که با در نظر گرفتن بودجه مناسبی برای این کار، توانستیم تعداد قابل توجهی از منابع را خریداری و کنابخانه‌های کانون را تجهیز کنیم. اقدام دیگر، برگزاری نمایشگاه کتاب کودک بود که در تهران برگزار شد و قرار است در دیگر استان‌ها نیز به‌منظور تقویت جریان توزیع و تامین کتاب کودک برپا شود.

دانشور در ادامه به برنامه کانون برای استفاده از کاغذ ایرانی اشاره و اضافه کرد: 75 درصد از کتاب‌های کانون آموزشی است که متعلق به کانون زبان است. تقریباً 98 درصد از این منابع با استفاده از کاغذ ایرانی تولید و منتشر شده‌اند. در زمینه کتاب کودک نیز با توجه به رنگ کتاب، از کاغذ ایرانی استفاده می‌کنیم. در کتاب‌های تک یا دو رنگ از کاغذ ایرانی استفاده می‌شود اما در کتاب‌هایی که رنگ‌های بیشتری به کار رفته، این امکان وجود ندارد؛ ضمن اینکه استفاده از کاغذ ایرانی در مقایسه با کاغذهای خارجی موجود در بازار صرفه اقتصادی ندارد.

وی مسئله افزایش قیمت کاغذ را یکی از مسائل مهم در تعیین میزان تیراژ و تاثیرگذار بر تقویت جریان ترجمه دانست و افزود: اسن امکان وجود دارد که ناشر برای مدیریت سرمایه به سمت کارهایی رود که هزینه کمتری برای او دارد؛ از این جهت ممکن است کارهای ترجمه بیشتری روانه بازار شود؛ هرچند این مسئله نیازمند بررسی بازار است و به نظر می‌رسد اثرات خود را در نمایشگاه کتاب سال آینده نشان دهد.

به نظر می‌رسد، پیامد نهایی این فشار اقتصادی، فراتر از یک مسئله‌ تجاری، یک چالش فرهنگی و تربیتی است. وقتی قیمت کتاب کودک به دلیل هزینه‌های تولید به شدت افزایش می‌یابد، والدین ناچار به کاهش خرید کتاب و جایگزینی آن با محتوای دیجیتال یا ویدئوهای غیرآموزشی می‌شوند.

این روند می‌تواند منجر به شکاف عمیق میان نسل‌های آینده و فرهنگ مطالعه شود. اگر قیمت‌گذاری کتاب‌های کودک بر اساس هزینه‌های جاری بدون حمایت‌های دولتی یا تسهیلات برای ناشران مدیریت نشود، با خطر کاهش دسترسی کودکان به منابع باکیفیت مواجه خواهیم بود.