فرهنگ کلید فهم تمدن ایرانی-اسلامی است

محمد قربانی| فرهنگ در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اسلامی جایگاهی ممتاز و بی‌بدیل داشت. بسامد این واژه در بیانات ایشان به‌قدری بالا بود که کمتر مفهومی به این اندازه مورد تأکید قرار گرفته است. از منظر معظم‌له، فرهنگ موتور پیشران کشور به‌سوی قله‌های اقتدار و زیربنای تحقق تمدن نوین اسلامی است؛ فرهنگی که شالوده‌ی آن بر آموزه‌های اسلام و سرمایه‌ی عظیم تمدنی ایران استوار بوده و هرگز وام‌دار شرق یا غرب نیست.

ایران با پشتوانه‌ی فرهنگی خود، ظرفیت صادر کردن فرهنگ به جغرافیای غرب آسیا و فراتر از آن را دارد. متأسفانه در ادوار گذشته، به‌ویژه در عصر پهلوی، خودفروختگی حاکمان قاجار و پهلوی و مرعوب‌شدن روشنفکران، هنرمندان و نویسندگان در برابر فرهنگ غرب، سبب گسست سینما، تئاتر، موسیقی و ادبیات از هویت ایرانی شد. انقلاب اسلامی به‌عنوان انقلابی فرهنگی، در برابر این انحطاط ایستاد و هوای تازه‌ای به جامعه‌ی استعمارزده تزریق کرد. بازگشت به فرهنگ اسلامی-ایرانی، کلید رسیدن به اقتدار ملی در ابعاد مختلف است و شناخت ابعاد آن، راهگشای اصحاب فرهنگ، هنر و مدیران این حوزه‌ی وسیع خواهد بود. از دیدگاه رهبری، فرهنگ واقعیتی دو‌لایه و چند‌جزئی است.

لایه‌ی باطنی و ناپیدا شامل باورهای ذهنی و خصلت‌های اخلاقی، و لایه‌ی ظاهری و نمایان شامل رفتارها و اشیاء فرهنگی است. به‌بیان‌دیگر، فرهنگ از سه عنصر «عقاید»، «خلقیات» و «رفتارها» تشکیل شده است. عقاید و باورها، ریشه و اساس فرهنگ‌اند؛ زیرا افکار و اندیشه‌های رسوخ‌کرده در ذهن، تفسیر انسان از واقعیت‌های جهان بوده و رفتارها را تعیین می‌کنند. خلقیات نیز اوصاف سیرتی و منشی جامعه، مانند وجدان کاری، انضباط اجتماعی و دوری از اهمال‌کاری هستند که اگرچه درونی‌اند، اما ذهنی محض نبوده و در رفتار تجلی می‌یابند.

در مقابل، پاره‌ی عینی و ظاهری فرهنگ، رفتارها و اشیاء فرهنگی را در بر می‌گیرد. چگونگی پوشش، آرایش، آداب معاشرت، شیوه سخن‌گفتن، سبک معماری و حتی خط، همگی از نمودهای بارز این قلمرو به شمار می‌آیند. به‌عبارت‌دیگر، فرهنگ مجموعه‌ای از برداشت‌ها، باورها و روحیاتی است که خاستگاه رفتارهای اجتماعی چون مسئولیت‌پذیری، ایثارگری، تعاون، اصلاح الگوی مصرف، انسجام اسلامی و عفاف هستند. در نهایت، فرهنگ همان باورها و عادات روزمره‌ای است که الهام‌بخش حرکات و اعمال بیرونی مردم بوده و به‌عنوان واقعیتی دو‌لایه، از درونِ ذهنی، بیرونِ عینی را شکل می‌دهد.