بازگشت مرموز یک کتاب لغو مجوز شده به بازار کتاب
علی نقدی| انتشار و عرضه گسترده چاپ بیستوهشتم کتاب خاطرات محمدرضا پهلوی با عنوان «پاسخ به تاریخ» و ترجمه حسین ابوترابیان در ویترین کتابفروشیها و سامانههای بزرگ فروش اینترنتی نظیر ایرانکتاب و دیجیکالا، موجی از انتقاد و شگفتی را در میان فعالان فرهنگی پدید آورده است. این رویداد در شرایطی رخ میدهد که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی رسماً تأکید کرده مجوز نشر این اثر بیش از یک دهه پیش یعنی در سال ۱۳۹۲ به طور کامل لغو شده و هرگونه فروش نسخه بدون نقد و حاشیه آن غیرقانونی است.
بررسیها نشان میدهد انتشارات زریاب که نام آن بر روی چاپ سال ۱۴۰۳ با قیمت سرسامآور یک میلیون و ۲۵۰ هزار تومان درج شده، از سال ۱۳۹۲ تاکنون هیچگونه فعالیت رسمی، درخواست مجوز یا اعلام وصولی در سامانه خانه کتاب نداشته و ناشری کاملاً غیرفعال به شمار میرود. عرضه آزادانه این کتاب فاقد مجوز، ابهامات عمیقی پیرامون نظارت بر بازار کتاب ایجاد کرده است.
کتاب «پاسخ به تاریخ» آخرین یادداشتها و روایات محمدرضا پهلوی است که پس از سرنگونی رژیم ستمشاهی و پیروزی انقلاب اسلامی، در ایام اقامت وی در مراکش به زبان فرانسوی به رشته تحریر درآمد و بعدها به زبانهای انگلیسی و فارسی برگردانده شد. در بازار نشر ایران دو روایت و نسخه از این اثر به چاپ رسیده است؛ نخست نسخهای با ترجمه حسین ابوترابیان که انتشارات زریاب آن را روانه بازار کرد و دوم نسخهای همراه با نقد، بازخوانی و حاشیهنویسی تفصیلی تحت عنوان «شهریار ماکان» که بررسیها و پیگیریها نشان میدهد نام مستعار خسرو معتضد، پژوهشگر تاریخ معاصر است.
اما پرسش اساسی این است که آیا این کتاب در ساختار قانونی نشر کشور اجازه توزیع دارد؟ ناصر افشارپور، مدیرکل دفتر توسعه کتاب و کتابخوانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، در پاسخی صریح و روشن به تسنیم تأکید کرد که مجوز انتشار نسخه بدون حاشیه «پاسخ به تاریخ» در سال ۱۳۹۲ رسماً باطل شده است. به گفته این مقام مسئول، تنها نسخهای که دارای مجوز قانونی و معتبر برای چاپ و توزیع است، نسخه حاشیهنویسیشده شهریار ماکان است که پیشتر از سوی انتشارات البرز و پس از آن توسط انتشارات ماهریس به چاپ رسیده است.
نکته تأملبرانگیز اینجاست که در زمان لغو مجوز در سال ۱۳۹۲، این اثر در چاپ دوازدهم قرار داشت؛ اما امروز چاپ بیستوهشتم آن با قید سال انتشار ۱۴۰۳ و برچسب قیمت یک میلیون و ۲۵۰ هزار تومانی در قفسه فروشگاههای فیزیکی و معتبرترین پلتفرمهای اینترنتی کشور پیش چشم خریداران قرار گرفته است. طبق استعلامهای رسمی از پایگاههای اطلاعاتی خانه کتاب و ادبیات ایران، انتشارات زریاب پس از سال ۱۳۹۲ هیچگونه تقاضایی برای چاپ جدید یا ثبت اعلام وصول ثبت نکرده و از دیدگاه مراجع قانونی، تشکیلاتی غیرفعال محسوب میشود. از این رو، تیراژهای جدید این عنوان نمونه بارز کتابسازی غیرقانونی و چاپ قاچاق به شمار میروند.
این معضل البته رویدادی بیسابقه نیست. در سالهای اخیر پدیده «قاچاق و جعل کتاب» و نفوذ نسخههای غیرمجاز یا افست کتب تاریخ پهلوی به بازارهای برخط، بارها انتقاد گسترده ناشران و اتحادیه کتابفروشان را برانگیخته است. مدیران پلتفرمهای فروش آنلاین همواره با تکیه بر سازوکار «مارکتپلیس» و بازارگاه واسطهای، مسئولیت اصالت و مجوز آثار را متوجه فروشندگان شخص ثالث میدانند؛ ادعایی که چالشهای نظارتی را در بستر تجارت الکترونیک دوچندان ساخته است.
مدیرکل دفتر توسعه کتاب و کتابخوانی تأکید کرده که اداره کل کتاب با مدیران سایتهای مطرح اینترنتی رایزنی و مکاتبه خواهد کرد تا از توزیع نسخههای فاقد مجوز جلوگیری شود و عرضه فیزیکی آن در کتابفروشیها نیز با برخورد قانونی روبهرو خواهد شد. در شرایط فعلی که شستوشوی ذهنی مردم در دستور کار دشمن است، باید دید چگونه با تخلفات مشکوک اینچنینی برخورد خواهد شد.
