با برند شدن کرومی و بنتن، ساخت یک قهرمان ایرانی کار سادهای نیست
یک فعال حوزه صنایع فرهنگی گفت: برخی تولیدکنندگان نوشتافزار، کاری به محتوا ندارند و فقط از شخصیتهای شناختهشده جهانی استفاده میکنند چون این شخصیتها مخاطب خود را پیدا کردهاند.
مائده سادات مرویان حسینی: شخصیتهای کارتونی خارجی، سالهاست که بازار نوشتافزار ایران را تصاحب کرده است؛ شخصیتهایی که به واسطه ساخت انیمیشنها و فیلمهای مختلف آن، به سرعت به ترندهای جهانی تبدیل شدهاند. در چنین شرایطی، کمتر میتوان در بازار ایران نمونههایی را پیدا کرد که مبتنی بر شخصیتهای ایرانی، اساطیری یا قرآنی باشند. این در حالی است که نوشتافزار صرفاً یک کالای مصرفی نیست، بلکه رسانهای است که دانشآموزان هر روز با آن سر و کار دارند و میتواند در شکلگیری ذهنیت، الگوها و حتی قهرمانهای ذهنی آنها نقش داشته باشد. همین ظرفیت فرهنگی نوشتافزار باعث شده که نوع تصاویری که روی این محصولات وجود دارد، صرفا یک طرح گرافیکی نباشد، بلکه بخشی از فرآیند الگوسازی و انتقال مفاهیم به کودکان و نوجوانان را شکل دهد. به همین دلیل میتوان از این ظرفیت برای معرفی شخصیتها و روایتهای بومی و دینی بهره گرفت.
به گزارش مهر، بسیاری از مفاهیم دینی و تاریخی سالهاست از طریق آموزش مستقیم در کتابهای درسی به دانشآموزان منتقل میشود، اما تجربه نشان داده که آموزش غیرمستقیم از طریق صنایع فرهنگی، ظرفیت بیشتری برای ایجاد ارتباط عمیق با مخاطب کودک دارد. از همین رو، برخی تولیدکنندگان ایرانی این ضرورت را درک کردهاند و به جای استفاده از شخصیتهای خارجی، به سراغ شخصیتهای بومی و قرآنی رفتهاند. مؤسسه دانشبنیان مِهاد شیراز یکی از همین مجموعههاست که پس از تولید اپلیکیشن و انیمیشنهای قرآنی، شخصیتهای داستانی خود را به دنیای نوشتافزار آورده و تلاش کرده از طریق دفترها و دیگر محصولات، کودکان را با قصهها و شخصیتهای قرآنی آشنا کند. از همین رو، برای آشنایی بیشتر با ایده شکلگیری این شخصیتها، با حمید افسری، فعال حوزه صنایع فرهنگی و مدیر مؤسسه دانشبنیان مِهاد، گفتوگو کردیم و درباره ایده شکلگیری شخصیتهای قرآنی، چالشهای رقابت با شخصیتهای ترندشده خارجی و نقش صنایع فرهنگی در آموزش غیرمستقیم مفاهیم قرآنی به گفتوگو نشستیم.
* امروزه بیشتر نوشتافزارهای مذهبی که در بازار میبینیم از طرحهای مقاومت یا نمادهای مذهبی استفاده کردهاند. اما در محصولات شما شخصیتهای قرآنی با طراحی کارتونی وجود دارند که کمتر در بازار دیدهایم. این ایده از کجا شکل گرفت و اصلاً چرا تصمیم گرفتید به جای استفاده از طرحهای رایج، شخصیتهای قرآنی را وارد نوشتافزار کنید؟
پیش از پاسخ به این سؤال، لازم است کمی درباره پیشینه فعالیتهامون در مؤسسه مهاد و همچنین اهداف و رویکردی که از ابتدا دنبال کردهایم، توضیح بدهم. مؤسسه مهاد تقریباً از سال ۱۳۹۶، پس از اجرای چندین پروژه دیجیتالی در حوزه قصهها و بازیهای قرآنی و همچنین تولید چند انیمیشن قرآنی که عمدتاً برای خارج از کشور و پلتفرمهای بینالمللی تولید شده بودند، فعالیت خود را گسترش داد. از سالهای ۱۳۹۷ تصمیم گرفت مجموعهای از قصهها و بازیهای قرآنی برای کودکان را در قالب یک کتاب تعاملی تولید کند؛ یعنی یک اپلیکیشن موبایلی که همه قصهها و شخصیتهای قرآنی را در خود داشته باشد. این اپلیکیشن به ۱۶ زبان بینالمللی نیز تولید شد و اکنون در کافهبازار نزدیک به ۵۰۰ هزار مخاطب دارد و در گوگلپلی و اپاستور نیز در خارج از کشور نزدیک به ۳۵۰ هزار مخاطب را جذب کرده است.
ما در این اپلیکیشن که بهصورت یک کتاب قصه تعاملی قرآنی و به زبانهای مختلف دنیا تولید شده است، فضایی را فراهم کردهایم که کودک با قصهها تعامل داشته باشد. علاوه بر اینکه داستان را میشنود، خودش نیز بخشی از فعالیتها و گیمیفیکیشنهای مرتبط با قصه را انجام میدهد و با آیات موضوعی مرتبط با آن داستان نیز آشنا میشود. در کنار این موارد، آموزش نیز دریافت میکند.
* در واقع نوشتافزار، محصول اول شما نبوده و از دل یک اپلیکیشن و انیمیشن بیرون آمده است. یعنی ابتدا مخاطب این شخصیتها را در فضای دیجیتال شناخت و بعد روی دفتر و جامدادی آنها را دید؟
بله، پس از تولید این اپلیکیشن و با توجه به تصویرسازیهای بسیار جذاب آن تصمیم گرفتیم مرچندایز این اپلیکیشن را داشته باشیم. بسیاری از مخاطبان داخل و خارج از کشور بهدنبال محصولاتی مانند استیکر، جامدادی، دفتر و دفترچه با طرح این شخصیتها بودند. به همین دلیل، در کنار تولید و بهروزرسانی این اپلیکیشن، از سال گذشته با برند «هدی» و با محوریت شخصیتها و کاراکترهای قرآنی که در همان اپلیکیشن حضور دارند، تولید دفاتر و نوشتافزارها را نیز آغاز کردیم. خوشبختانه این محصولات با استقبال بسیار خوبی از سوی مخاطبان روبهرو شد؛ بهگونهای که مخاطبان از طریق نوشتافزارها با اپلیکیشن ما آشنا میشوند و بالعکس، کاربران اپلیکیشن نیز میتوانند با محصولات نوشتافزاری آشنا شوند.
دلیل اینکه به سراغ طراحی و تولید کاراکترها و شخصیتهای قرآنی رفتیم، این بود که پیش از آن یک محصول دیجیتالی و مجموعهای از انیمیشنها را در اختیار داشتیم. همان شخصیتها و کاراکترها را به محصولات نوشتافزاری، دفاتر و همچنین چند نمونه اسباببازی منتقل کردیم که این محصولات بهتدریج در حال تولید هستند و امسال نیز نسخههای جدیدی از آنها دوباره تولید و عرضه خواهد شد.
* حالا که این شخصیتها تبدیل به یک برند شدهاند، برنامهای برای گسترش آنها دارید؟ یعنی محصولات و شخصیتهای جدید هم در حال تولید است؟
بله، ببینید ما ۳۰ قصه داریم که برخی از کاراکترها و شخصیتهای آنها سال گذشته انتخاب شدند و در نسخه اول محصولات تولید شدند. امسال به سراغ نمادهای خود قصهها رفتیم و روی کاراکترها و المانهای مربوط به برخی از داستانهایی که هنوز تولید نشده بودند، کار کردیم. در کنار آن، امسال چند محصول جدید دیگر نیز در دست تولید داریم که مهمترین آنها یک پلنر قرآنی است. این پلنر بیشتر برای دخترانی طراحی شده که به سن تکلیف میرسند؛ یک دفتر برنامهریزی بسیار جذاب، محتوایی و هفتگی که تمام فصلها و هفتههای سال را پوشش میدهد. این محصول نیز بر مبنای همان شخصیتها و کاراکترهای قرآنی طراحی شده است. در مجموع، امسال هم شخصیتها و طرحهای جدیدی به محصولاتمان اضافه میشود و هم محصولات جدیدی را در دست تولید داریم.
* اگر کودکی این دفتر را بخرد آیا فقط با تصاویر مواجه میشود یا راهی برای شناخت داستان و شخصیت آن هم وجود دارد؟
در صفحه اول دفاتر، معرفی کاراکترها و شخصیتها قرار گرفته است. همچنین یک کد QR وجود دارد که مخاطب را به سایتی متصل میکند تا از آنجا بتواند اپلیکیشن قصههای قرآنی را نیز دانلود کند.
* این ایده چقدر در بازار جواب داد؟ استقبال از شخصیتهای قرآنی چطور بود؟
ما سال گذشته نسبتاً دیر شروع کردیم و تقریباً نزدیک به نمایشگاه ایراننوشت بود که تصمیم گرفتیم وارد حوزه نوشتافزار شویم. بسیاری از مخاطبان ما نیز دوست داشتند که این کار انجام شود. اما نکته بسیار مهمی که اتفاق افتاد این بود که با وجود همین زمان کم و همین حضور محدود در بازار، استقبال بسیار خوبی از محصولات صورت گرفت. البته ما در این حوزه تجربه و تخصص زیادی نداشتیم، اما خوشبختانه همان پیشبینی که کرده بودیم محقق شد و توانستیم تمام محصولاتی را که سال گذشته در نقاط مختلف توزیع کرده بودیم، عرضه کنیم و بازخوردهای ارزشمندی از مخاطبان بگیریم.
شاید سال گذشته بیشتر کاراکترها و شخصیتهای ما، شخصیتهایی بودند که دختران بیشتر آنها را دوست داشتند و به همین دلیل، طرحهای ما بیشتر به سمت سلیقه دختران رفته بود؛ ما توانستیم طرحهایی را که شخصیتهای زن قرآنی روی آنها قرار داشت، بیشتر توزیع و عرضه کنیم. امسال نیز به همین دلیل، پلنر خود را فعلاً فقط با طراحی دخترانه تولید کردهایم؛ زیرا احساس میکنیم شخصیتهای زن قرآنی، علاوه بر نمادهای بصری، پیامها و محتوای ارزشمندی برای مخاطب دارند. ما میتوانیم داستانها، محتواها و الگوهای قهرمانپروری را که از پیامبران داریم، درباره زنان قرآنی نیز ارائه کنیم و از طریق این نوشتافزارها، مخاطبان خود را با زنان قرآنی آشنا کنیم.
* با توجه به صحبتهای شما، استقبال از این طرحهای قرآنی خوب بوده، اما همچنان اگر وارد هر فروشگاه نوشتافزار شویم، اکثر بازار دست شخصیتهای خارجی مثل کرومی، دختر کفشدوزکی یا بنتن است. چرا با وجود استقبال، هنوز شخصیتهای ایرانی و قرآنی نتوانستهاند سهم جدی بازار را بگیرند؟
یکی از دلایل این موضوع، این است که بازار ما از محصولاتی تبعیت میکند که شخصیت یا کاراکتر آنها از قبل شناختهشده و برند شده است. در نتیجه، تولیدکننده داخلی هم به سمت استفاده از همان شخصیتها و کاراکترهای بینالمللی میرود. محصولی که از کاراکترها و شخصیتهای بینالمللی برندشده مثل کرومی، بنتن استفاده میکند، طبیعتاً خیلی راحتتر به فروش میرسد. برخی تولیدکنندگان نوشتافزار ایرانی، کاری به محتوا ندارند و فقط از شخصیتهای روز و کاراکترهای شناختهشده انیمیشنها روی محصولاتشان استفاده میکنند چرا که دیگر نگران این نیستند که بازار این محصول را بپسندد یا نه چون این شخصیتها مخاطب خودشان را پیدا کردهاند. مسئله دیگری که ما با آن مواجه هستیم، دشواری شخصیتپردازی، شخصیتسازی و طراحی کاراکتر است. ابتدا باید یک انیمیشن قوی، یک بازی موفق یا یک محصول اثرگذار تولید شود تا اسطورهسازی و قهرمانسازی در ذهن مخاطب شکل بگیرد. بعد از آن است که مخاطب علاقهمند میشود همان شخصیت را روی دفتر، کتاب یا سایر محصولاتش ببیند و از آن استفاده کند. در واقع، بازارپردازی برای کاراکترها و محتواهای بومی کار بسیار دشواری است.
از سوی دیگر، ما هیچ حمایت دولتی، رسانهای، خبری یا تبلیغاتی دریافت نمیکنیم و تمام این بار بر دوش تولیدکننده است. اگر یک تولیدکننده دغدغه فرهنگی نداشته باشد، هیچوقت وارد چنین مسیری نمیشود؛ چون هم باید تولید را مدیریت کند، هم کار فرهنگی را پیش ببرد، هم نگران بازار باشد و هم هزینههای سنگین این مسیر را بپردازد. در حالی که این بخشها وظیفه دستگاههای دیگری است که متأسفانه در حوزه حمایت، تبلیغات، ترویج و توزیع، تفاوتی میان این محصولات و سایر محصولات قائل نمیشوند. برای مثال، همین حالا ما از چند مجموعه بزرگ برای آغاز سال تحصیلی سفارشهایی دریافت کردهایم. اما زمانی که قیمت ارائه میکنیم، تمام هزینههای طراحی، کیفیت، شخصیتپردازی و هزینههایی که یک مجموعه نوپا برای تولید چنین محصولی متحمل میشود، با محصول شرکتی مقایسه میشود که فقط یک دفتر با یک شخصیت یا کاراکتر خارجی تولید کرده است. برای خریدار اهمیتی ندارد که این محصول متعلق به یک مجموعه فرهنگی است که برای تولید شخصیتهای ایرانی ـ اسلامی و حمایت از فرهنگ بومی تلاش کرده است. حتی اگر آن مجموعه قرار باشد حامی فرهنگ و تولید ایرانی باشد، هنگام خرید فقط به پایینترین قیمت توجه میکند؛ بدون اینکه به هزینهها و زحمتی که پشت این قیمتگذاری قرار دارد، توجهی داشته باشد.
در چنین شرایطی، من باید با این مجموعهها رقابت کنم، در حالی که طبیعت بازار هم به سمت محصولاتی میرود که شخصیتهای آنها از قبل برند شدهاند و پشت آنها سالها شخصیتپردازی و مرچندایز وجود دارد. بنابراین، در یک رقابت عادلانه، عملاً امکان سرمایهگذاری روی شخصیتها و کاراکترهای ایرانی ـ اسلامی برای من وجود ندارد. طبیعی است که اگر یک تولیدکننده بعد از یکی دو سال ببیند محصولات دارای شخصیتهای خارجی بسیار راحتتر خریداری میشوند و فروش بیشتری دارند، بهتدریج از این مسیر فاصله میگیرد و او هم به سمت همان الگوهای رایج بازار حرکت میکند.
* سالهاست در مدارس و از طریق کتابهای درسی، آموزشوپرورش تلاش میکند بخشی از مفاهیم و داستانهای قرآنی را به کودکان آموزش دهد، اما به نظر میرسد بسیاری از بچهها ارتباط عمیقی با این مفاهیم برقرار نمیکنند. به نظر شما صنایع فرهنگی و آموزش غیرمستقیم، تا چه اندازه میتوانند کودک را با این مفاهیم همراه کنند و او را ترغیب کنند که خودش به دنبال داستانها و شخصیتهای قرآنی برود؟
یکی از کارهایی که ما انجام دادیم این بود که در طراحی نوشتافزارها تلاش کردیم خود المانها و تصاویر شخصیتها نیز حامل چندین پیام باشند؛ از جمله درباره نوع پوشش شخصیتها، ویژگیهای شخصیتی آنها و اینکه هر شخصیت چه کسی است. سعی کردیم هیجان و حس کنجکاوی را در مخاطب کودک ایجاد کنیم. فضای بصری و طراحی محصولات نیز به گونهای است که مخاطب دوست دارد با این شخصیتها انس بگیرد و با آنها ارتباط برقرار کند. به همین دلیل، چه در دفترهای رنگآمیزی و نقاشی و چه در دفترهای تحریر، در صفحه اول یک کد QR قرار دادهایم که مخاطب را به یک دنیای از محصولات دیجیتالی ما متصل میکند. ما این امکان را فراهم کردهایم که مخاطب تنها با یک بار اسکن این کد، وارد دنیای بازیها، قصهها و اتفاقاتی شود که در آن اپلیکیشن جریان دارد. جذابیت تصاویر، بازیها، گیمیفیکیشنها و قصههای تعاملی آن به اندازهای است که کودک علاقهمند میشود داستانهای بیشتری را دنبال کند.
ما این قلاب اولیه را ایجاد کردهایم تا کودک وارد این جهان شود. این اپلیکیشن و این نوشتافزارها در شکلگیری دنیای ذهنی و قهرمانهای کودک نقش دارند. اینکه کودک در ادامه تا چه اندازه بتواند از سایر محصولات ما یا دیگر محتواهای موجود در فضای مجازی نیز استفاده کند، مربوط به مراحل بعدی است. اما این قلاب اولیه، یعنی شناخت شخصیت، انس گرفتن با او، پذیرفتن او بهعنوان یک الگو و آشنا شدن با داستان و دنیای او در اپلیکیشن، همان نقطهای است که ما تلاش کردهایم از طریق آن، نخستین گامها را در آشنایی مخاطب با مفاهیم قرآنی برداریم.
* در کنار شخصیتهای قرآنی، امسال مجموعه جدیدی با عنوان «غولکشها» هم طراحی کردهاید که شخصیتهای آن موشکها و پهپادهای ایرانی هستند. ایده این مجموعه از کجا شکل گرفت؟
امسال، در کنار شخصیتها و کاراکترهای قرآنی، روی یک مجموعه جدید هم کار کردهایم که «غولکشها» نام دارد. شخصیتهای این مجموعه، موشکها و پهپادهای ایرانی و همچنین نمادهای مرتبط با جنگ ۱۲ روزه هستند. در حال حاضر، کتاب کامیک این مجموعه را آماده میکنیم. این اثر داستان بسیار جذابی دارد و در آن، پهپاد شاهد ۱۳۶، موشک خیبرشکن و چند شخصیت دیگر را شخصیتپردازی کردهایم. این موشکها و پهپادها در قالب یک داستان کامیک به مخاطب معرفی میشوند. در کنار این کتاب، محصولات جانبی مجموعه «غولکشها» نیز از جمله دفتر، پازل، پیکسل، سرکلیدی، دفترچه یادداشت و خطکش، انشاءالله بهزودی عرضه خواهند شد.
در این مجموعه هم صرفاً یک شخصیت را بدون پیشینه طراحی نکردهایم؛ بلکه هر یک از این شخصیتها داستان و هویت مشخصی دارند. همه آنها بر اساس همین موشکها و پهپادهای ایرانی شکل گرفتهاند که در جنگ اخیر نام و نقش آنها در فضای رسانهای کشور بسیار مطرح شد. ما این شخصیتها را در قالب یک داستان بازآفرینی کردهایم و در کنار آن نیز یک مجموعه کامیک تولید کردهایم که انشاءالله همزمان با سایر محصولات عرضه خواهد شد.
* اگر بخواهید به عنوان یک تولیدکننده نوشتافزار فرهنگی، یک مطالبه از نهادهای فرهنگی و دستگاههای مسئول مطرح کنید، مهمترین خواسته شما چیست؟
انتظار ما از مجموعههای حامی، مانند وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی و دیگر نهادها این است که چه در بحث خرید محصولات و چه در حوزه معرفی، تبلیغات و ترویج، درک کنند که ما در حال پذیرفتن ریسک بسیار بزرگی هستیم. متأسفانه هیچ حمایت مؤثری از این مجموعههای نوپا صورت نمیگیرد و ارتباطی هم با برندهایی که با دغدغه تولید شخصیتها، کاراکترها و داستانهای قرآنی فعالیت میکنند، برقرار نمیشود. من تاکنون ندیدهام که مجموعههای مرتبط این دغدغه را داشته باشند که اگر امسال یک برند فرهنگی دیگر نتوانست فعالیتش را ادامه دهد یا تعطیل شد، چه خسارتی متوجه این حوزه خواهد شد.
به نظر من، این نکته بسیار مهمی است. اگر مجموعهها و سازمانهای دولتی واقعاً میخواهند در حوزه نوشتافزار اتفاق مثبتی رقم بخورد، باید این اتفاق را در عمل رقم بزنند. دیگر زمان شعار دادن، ارائه گزارش یا انتشار آمار و تحلیل گذشته است؛ همه این مسائل را میدانند. امروز بهترین زمان برای اقدام عملی است تا این مجموعهها در چنین شرایطی دوباره جان بگیرند و بهراحتی تعطیل نشوند.
