«حسین، زبانی دیگر» تصویرسازی دلانگیز شاعر مشهور عراقی از حماسه حسین
حسین، زبانی دیگر» مجموعه شعرهای جواد جمیل بارزترین چهره ادبی معاصر عراق است که به فارسی ترجمه شده است.
«حسین زبانی دیگر» اثر جواد جمیل، شاعر معاصر عراقی با ترجمه محمدتقدمی صابری، از سوی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، منتشر شده است.
«حسین زبانی دیگر» مجموعهای از سرودههای عاشورایی است که بهجای تکیه بر بیان خطی و گزارشگونه، فضای کربلا را از مسیر تصویر، نماد و تداعی بازسازی میکند. مترجم در مقدمه توضیح داده است که این اثر از شعر مقاومت عربی تغذیه میکند و امام حسین را نه فقط در مقام یک شخصیت تاریخی، بلکه بهعنوان کانونی برای معناهایی چون پایداری، نافرمانی در برابر ستم، تشنگی، رنج و بیداری جمعی پیش میکشد. در این مجموعه، واژهها مدام میان خاک، خون، آب، نور، باد، اسب، نیزه و سکوت رفتوآمد میکنند و از دل همین عناصر، حالوهوایی سوگناک و پرتنش شکل میگیرد.
«حسین زبانی دیگر» از چند بخش اصلی ساخته شده است: اهدای آغازین، بخش رؤیاها، صحنهها، بخشهایی دربارهی چهرههای حاضر در ماجرا و در پایان پیشگوییها.
در مقدمه مترجم آمده است که بخش رؤیاها 15 قطعه را دربر میگیرد، صحنهها 10 تصویر از حوادث کربلا را پیش مینهد و بخش پایانی نیز 13 سروده دارد. این تقسیمبندی نشان میدهد که این کتاب بیش از آنکه بر روایت پیوسته استوار باشد، بر برشهای فشرده و لحظههای پرمعنا تکیه دارد. شعرها اغلب کوتاهاند، اما هرکدام شبکهای از نشانهها را در خود نگه میدارند.
کتاب حسین زبانی دیگر از نظر فضاسازی، اثری تیره، پرالتهاب و درعینحال سرشار از حرکت است. شاعر بارها از تصویرهایی مانند فرات، عطش، نخل، خاکستر، گورستان، پرنده، خورشید و صلیب استفاده کرده است تا هم رنج را نشان دهد و هم ماندگاری یک صدا را.
«جواد جمیل» بارزترین چهره ادبی عراق در عرصه آفرینش شعر پایداری و سرودههای حسینی است. او به سال 1954م/1373ق در سوق الشیوخ، یکی از شهرهای جنوب عراق به دنیا آمد و در سال 1395ق با مدرک کارشناسی از دانشکده مهندسی فارغالتحصیل شد. وی اولین اشعار خویش را در آغاز دهه هفتاد در روزنامهها و مجلات عراقی به چاپ رساند. او مجموعههای شعری متعددی همچون نشید الثوره، صدی الرَّفض و العِشقه، بسالونک عن الحجاره، شظایا البحر، للثوار فقط، و حکایات المنفى دارد که دو دیوان شظایا البحر و حکایات المنفى به زبان اسپانیایی ترجمه شده است.
اگرچه در شعر بسیاری از شاعران معاصر، امام حسین علیهالسلام به عنوان نماد مبارزه، قیام و مقاومت و ذلتناپذیری مطرح شده است، اما در شعر جمیل، امام محوری است که تمام نمادهای بهکارگرفته وی در بیان تصویر شخصیت و نهضت ظلمستیز ایشان شکل میگیرد.
به گزارش تسنیم، جواد جمیل در «حسین، زبانی دیگر»، با نگاهی نوین و نمادین، تصویری دلانگیز از حماسه حسینی پیش مینهد و هنرمندانه، درشتی حماسه را به نرمی نمادهای طبیعت و دین درمیآمیزد. چکامههای این دیوان چنان ژرفاند و خیالانگیز که خواننده ادیبدوست و عاشق را با خویش همراه میکند و به تماشای پردهپردههای این حماسه سترگ میبرد تا اشک شوق و افتخار را از چشمان او جاری سازد.
مترجم نیز اشاره کرده است که جواد جمیل در بهکاربردن نمادهای تازه و ترکیب آنها با مفاهیم عاشورایی، مسیر خاص خود را دارد. بههمین دلیل، این مجموعه فقط مرثیه نیست؛ بلکه کوششی است برای ساختن زبانی که بتواند از دل فاجعه، معنا، اعتراض و یاد را همزمان حمل کند.
در مقدمه خود به جایگاه جواد جمیل در عراق معاصر اشاره کرده و ضمن پیوند اثر با شعر مقاومت عربی می نویسد: «دیوان ارزشمند و کمحجم «حسین، زبانی دیگر (الحسین، لغة ثانیه)» یکی از برجستهترین آثار ادبی جواد جمیل به شمار میرود. این دیوان از چند بخش مختلف شکل گرفته که از همان ابتدا به صورت شعری آغاز میشود: بخش اهدای کتاب، قسمت آغازین با یک قطعه کوتاه و سپس اولین بخش مجموعه، یعنی «رؤیاها» قرار دارد که شامل پانزده رؤیا است. سپس شاعر 10 صحنه از حوادث کربلا را با عنوان «صحنه»ها (المشاهد) به تصویر میکشد، و پس از آن به «بعدها»ی برخی از شخصیتهای حاضر در کربلا میپردازد و شخصیت آنها را با عناوینی مناسب معرفی میکند. بخش پایانی دیوان نیز «پیشگوییها» (النبوءات) است که سیزده سروده را در بر گرفته است.
بیشتر اشعار مجموعه، در قالب شعر نو و به صورت نمادین سروده شده است و از نظر نوع رمزهای بهکاررفته در آن و تصویرپردازیهای شاعرانه، اثری قابل توجه است. در حقیقت میتوان گفت که جواد جمیل از جمله شاعران نوگرا و رمزپرداز عربی است که اشعار خویش را از تعابیر نمادین سرشار کرده است.
در اشعار جواد جمیل، بهکاربردن نمادهای نو و ابتکاری در مفاهیم جدید است؛ نمادهایی همچون «نور و روشنایی»، «طوفان»، «ستمناپذیری و نافرمانی»، «مسیح و به صلیب کشیده شدن»، «حاصل خیزی و باروری» و «رستاخیز» و گاه نیز نمادهای دینی.
بیشتر نمادهای بهکاررفته در اشعار که در چارچوب ادبیات مقاومت و متعهد سروده شده، بیانگر مفهوم پایداری و ایستادگی است.»
یکی از شعرهای این مجموعه به شرح ذیل است:
گویا حسین شمشیر خویش را با گلهای رود میپوشاند
و آنگاه بر خون تشنگان آب میفشاند، و این چنین در پساسب افق
طوفانی پدیدار میشود…
«بر دوش میکشم، همچنان
کفنهای پاره را
و مشتی رگ
که پنهان داشت
درد مرا.
ره میسپارم و هزار طوفان
رهسپار در پی من،
طوفانهایی که گویی
به کربلا همزادان من!»
صدایی میآید: ما ابری را دیدیم که شبانگاهان فرود آمد و در میان ریگها خون تشنه او را میجست، و آنگاه سرگردان پنهان شد…
«رخسار من و رخسار تو»
یک رخسار
و ما هر دو را یک سایه سار،
پس تو کیستی؟
آیا همانی که او را راکشتند؟
دیروز نومیدی ام را فروبست
و رنگ از رخسارهام جست،
پس آیا چونان نوری
از ره رسیدهای
تا روزن امید بگشایی؟
دلم کبوتری بر جای مانده بر کرانه رود،
تشنه، کبوترکی که آب
در پَرش پر پر میزند و بسوخت.
گامهایم بیابانم را میپیماید
خسته و از هم گسسته
ره به پایان رسیده و او نرسیده!
پس چه سان
بهاری را از ره آوردی
که ستاره
از رؤیای خاک واحه های آن
آب و رنگ یافت
و سرمه بر چشم کشید؟
گفتی: «از شمشیر آب میچکد»،
و دست زمانه لرزید!
پس آیا تو
همانی که او را راکشتند؟».
صدایی میآید: این اشیاء است که در بطن دستان او زاده
میشوند، و باد کودکی است گریان در پس قامت او، و خورشید.
نازک پرتوی از فروغ طلعت او…
«پیکرم دیروز
زودساری بود و خوشهزاری
و فردا جشنهای درو را برخواهد گزارد،
و از لرزههای مرگ من
ابری برخواهد دمید.
و پیکرم، پارهپارههای خویش را
که از یگانه بارورند،
گرد خواهد آورد».
چشمانم سکوتی غریبانه…
«حسین زبانی دیگر» در 114 صفحه از سوی پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی منتشر شده است.
