وقتی اربعین به بازی بدل میشود/مقایسه «موکب» عراقی و «موکبدار» ایرانی
ورود بازی رومیزی عراقی «موکب» به بازار ایران، در کنار بازی ایرانی «موکبدار»، فرصتی برای مقایسه دو روایت از فرهنگ موکبداری فراهم کرد؛ روایتی که نگاه طراحان دو کشور به یک آیین را نشان میدهد.
در سالهای اخیر بازار بازیهای رومیزی در ایران بیش از قبل رشد کرده است و در کنار تولیدات داخلی، بازیهای متعددی از کشورهای مختلف نیز در فروشگاههای بازی رومیزی عرضه میشوند. بخشی از این محصولات به صورت نسخه اصلی و بدون ترجمه وارد بازار میشوند و مخاطبان این حوزه، متناسب با علاقه و آشنایی خود با زبانهای دیگر، از آنها استفاده میکنند. در میان این بازیها، همزمان با نزدیک شدن به ایام اربعین، یک بازی رومیزی با نام «موکب» که محصول کشور عراق است نیز در برخی فروشگاههای بازی رومیزی ایران عرضه شده است. موضوع این بازی، فرهنگ موکبداری و خدمترسانی به زائران اربعین است و طراحی آن از تصاویر و مفاهیمی استفاده شده که در مسیر پیادهروی نجف تا کربلا دیده میشود. موضوع اربعین پیش از این در ایران نیز مورد توجه طراحان بازی رومیزی قرار گرفته و بازی «موکبدار» با محوریت اداره موکب و خدمت به زائران تولید شده است. هرچند این دو بازی از نظر شیوه و اجرای بازی، طراحی و مخاطب تفاوتهایی دارند، اما هر دو تلاش میکنند بخشی از آیین اربعین را در قالب یک سرگرمی رومیزی به کودکان معرفی کنند. همزمانی حضور یک بازی عراقی در بازار ایران با وجود یک نمونه ایرانی، فرصتی برای مقایسه دو تجربه در حوزه تولید محصولات فرهنگی با موضوع اربعین فراهم کرد؛ اینکه طراحان دو کشور چگونه یک آیین مشترک را به زبان بازی روایت کردهاند، چه عناصری را برای طراحی انتخاب کردهاند و این دست محصولات چه جایگاهی در بازار بازیهای رومیزی دارند. در ادامه، نگاهی به بازی عراقی «موکب» و بازی ایرانی «موکبدار» و ویژگیهای هر یک خواهیم داشت.
نشانههایی از اربعین روی میز بازی
بازی رومیزی «موکب» محصول کشور عراق و با موضوع فرهنگ اربعین و موکبداری است. طراحان این بازی از نمادهایی استفاده کردهاند که در مسیر پیادهروی نجف تا کربلا و موکبهای اربعین بسیار دیدهایم؛ تصاویری از جمله زیارت عاشورا، قهوه عربی، چای عراقی، تسبیح، کتری، قوری و دیگر وسایل و نشانههای مرتبط با خدمترسانی به زائران. این بازی، براساس سرعت عمل، دقت و تمرکز طراحی شده است. بازی «موکب» از ۴۹ کارت دورو و یک ساعت شنی تشکیل شده است. کارتها به دو دسته تقسیم میشوند؛ دسته نخست، کارتهای مرجع با زمینههای سبز و قرمز و دسته دوم، کارتهایی با زمینه سفید که روی آنها تصاویر و نمادهای مرتبط با اربعین و موکبداری وجود دارد.
به گزارش خبرنگار مهر، روند بازی به این صورت است که در ابتدای هر دور، یکی از بازیکنان یک کارت مرجع را انتخاب کرده و آن را به دیگران نشان میدهد. این کارت از دو بخش سبز و قرمز تشکیل شده و در هر رنگ، یک تصویر قرار دارد. تصویر بخش سبز نشاندهنده ویژگی است که باید روی کارت مورد نظر وجود داشته باشد و تصویر بخش قرمز نشان میدهد همان تصویر نباید روی کارت انتخابی دیده شود. برای مثال، اگر در بخش سبز تصویر قهوه و در بخش قرمز تصویر زیارت عاشورا قرار گرفته باشد، بازیکنان باید در میان کارتهای سفید، کارتی را پیدا کنند که تصویر قهوه را داشته باشد اما تصویر زیارت عاشورا روی آن نباشد. بازیکنان تا پایان زمان ساعت شنی فرصت دارند کارت درست را پیدا کنند. فردی که زودتر کارت صحیح را پیدا کند، آن را برای خود برمیدارد و همان کارت به عنوان کارت مرجع دور بعدی بازی روی میز قرار میگیرد و این روند تا پایان بازی ادامه پیدا میکند. مکانیزم این بازی بر تقویت سرعت عمل، دقت و تمرکز استوار است و در عین حال، از تصاویر و نمادهای مرتبط با فرهنگ موکبداری و اربعین به عنوان عناصر اصلی بازی استفاده میکند.
جای خالی نسخه فارسی بازی عراقی «موکب» در بازار ایران
انتشار بازی رومیزی «موکب» در بازار ایران همزمان با نزدیک شدن به ایام اربعین، توجه بسیاری از افراد علاقهمند به بازیهای رومیزی و محصولات فرهنگی را به خود جلب کرده است؛ این بازی که محصول کشور عراق است، با نسخه اصلی و به زبان عربی در برخی فروشگاههای بازی رومیزی ایران عرضه شده و در حال حاضر نسخه فارسی آن در دسترس مخاطبان قرار نگرفته است. البته این موضوع محدود به «موکب» نیست و بخش قابل توجهی از بازیهای رومیزی خارجی نیز به همان زبان مبدأ وارد بازار ایران میشوند. با این حال، تفاوت «موکب» با بسیاری از بازیهای وارداتی در آن است که موضوع آن به آیینی مشترک میان ایران و عراق، یعنی اربعین حسینی، مربوط میشود و تصاویر، نمادها و مفاهیم آن نیز از فضای موکبها و مسیر پیادهروی نجف تا کربلا الهام گرفته شده است.
از آنجایی که موکبداری اربعین، آیین مشترکی میان ایران و عراق است، انتشار این بازی با ترجمه فارسی میتوانست امکان استفاده از آن را برای گروه بیشتری از کودکان و نوجوانانی که با زبان عربی آشنایی ندارند، فراهم کند. این موضوع بیش از آنکه به تغییر محتوای بازی مربوط باشد، به دسترسی آسانتر مخاطب به قوانین، کارتها و مفاهیم آن ارتباط پیدا میکند. در عین حال، بازار بازیهای رومیزی ایران پیش از این نیز تجربه تولید بازیهایی با موضوع اربعین را داشته و بازی «موکبدار» یکی از نمونههای داخلی در این زمینه است. قرار گرفتن این دو محصول در کنار یکدیگر، فرصتی برای بررسی دو تجربه متفاوت در پرداختن به یک موضوع مشترک فراهم میکند؛ تجربهای که میتواند نشان دهد آیین اربعین چگونه در قالب بازی رومیزی روایت شده و هر یک از این آثار چه نگاهی به فرهنگ موکبداری و خدمترسانی به زائران داشتهاند.
خدمترسانی به زائران، راه رسیدن به هدف
بازی رومیزی «موکبدار» یکی از تولیدات داخلی و ایرانی با موضوع اربعین است که روایت آن در فضای پیادهروی نجف تا کربلا شکل میگیرد. در این بازی، هر یک از بازیکنان مدیریت یک موکب را بر عهده دارند و با ارائه خدمات به زائران، مسیر خود را تا مقصد پیش میبرند. طراحی بازی بر اساس فعالیتهایی است که در موکبهای اربعین انجام میشود. در روند بازی، اگرچه رقابت وجود دارد، اما بخشی از امتیازها از طریق همکاری و تعامل با دیگران به دست میآید. مکانیزم امتیازدهی به گونهای طراحی شده است که بازیکنان برای پیشرفت، علاوه بر مدیریت موکب خود، باید به نیازهای زائران پاسخ دهند، در نظافت موکبها مشارکت کنند و از طریق تهیه وسایل مورد نیاز یا نذری دادن با دیگر موکبها تعامل داشته باشند. یکی از ویژگیهای این بازی، استفاده از واژهها و اصطلاحاتی است که از فضای موکبداری و اربعین گرفته شدهاند. برای مثال، در بخش امتیازدهی از عبارت «ذکر خیر» استفاده شده و «رزق» جایگزین سکه یا واحدهای رایج امتیاز در بسیاری از بازیهای رومیزی شده است. این واژهها در کنار طراحی بازی، فضایی با حال و هوای اربعین ایجاد میکنند و نشان میدهند که در کنار مکانیزم بازی، در انتخاب عناصر و ادبیات آن نیز از مفاهیم مرتبط با موکبداری استفاده شده است.
در سالهای اخیر وجود بازیهایی با حالوهوای پیادهروی اربعین، به بخشی از تولیدات بازار بازیهای رومیزی تبدیل شد؛ بازیهایی که تلاش میکنند با استفاده از مکانیزم بازی، کودکان و نوجوانان را با بخشی از فرهنگ اربعین آشنا کنند. بسیاری از کودکان، پیادهروی اربعین را از نزدیک دیدهاند یا شاهد حضور اعضای خانواده و اطرافیان خود در این سفر بودهاند. آنها در این مسیر با موکبها، زائران پیاده و فضای خدمترسانی روبهرو میشوند، اما ممکن است آشنایی چندانی با مفاهیم و فعالیتهای مرتبط با این آیین نداشته باشند. بازیهایی مانند «موکبدار» ایرانی و «موکب» عراقی نمونههایی هستند که تلاش میکنند بخشی از این تجربه را در قالب یک بازی رومیزی روایت کنند. این محصولات با استفاده از نمادها، فعالیتها و مفاهیم مرتبط با موکبداری و خدمترسانی به زائران، روایتی بازیمحور از فضای اربعین ارائه میدهند.
